Okulun başlaması çocuk için yalnızca yeni bir eğitim döneminin başlaması değildir. Aynı zamanda alıştığı ev ortamından ayrılmak, yeni insanlarla tanışmak, yeni kurallara uyum sağlamak ve bilmediği bir ortamda kendini güvende hissetmeye çalışmak anlamına gelir. Bu nedenle okul döneminin başlangıcında çocuğun yaşayabileceği heyecan, korku, isteksizlik veya kaygıyı hemen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, öncelikle bu duyguların anlaşılması gerekir. Çocuğa “Korkacak hiçbir şey yok” demek yerine “Yeni bir yere başlamak seni biraz heyecanlandırabilir, bu çok normal” demek onun duygusunu kabul eder ve kendisini anlaşılmış hissetmesini sağlar. Anne babanın okul dönemindeki tutumu çocuğun okula ilişkin algısını doğrudan etkileyebilir. Eğer ebeveyn sürekli endişeli davranır, çocuğu tekrar tekrar sorgular veya okul hakkında olumsuz konuşursa çocuk okulun tehlikeli bir yer olduğu düşüncesine kapılabilir. Bu nedenle ebeveynin sakin, kararlı ve güven veren bir tutum sergilemesi önemlidir. Çocuğa “Hiç korkmayacaksın” demek yerine “Korktuğun bir an olabilir ama bununla baş edebilirsin. Zorlandığında öğretmeninden yardım isteyebilirsin” mesajı verilmelidir. Buradaki amaç çocuğun hiç kaygı yaşamaması değil, kaygı yaşadığında bununla baş edebileceğini öğrenmesidir. Özellikle küçük çocuklarda okuldan ayrılma anı oldukça önemlidir. Vedalaşmayı gereğinden fazla uzatmak, tekrar tekrar sarılmak veya gizlice uzaklaşmak çocuğun ayrılık kaygısını artırabilir. Çocuğa açık ve anlaşılır bir şekilde veda etmek, ne zaman geri dönüleceğini yaşına uygun biçimde anlatmak ve verilen sözleri mümkün olduğunca tutmak güven duygusunu güçlendirir. Çocuğun ağlaması ya da zorlanması başarısız olduğu anlamına gelmez. Bazen çocuk alışma sürecinin doğal bir parçası olarak ağlayabilir. Önemli olan ebeveynin bu duyguyu paniğe kapılmadan karşılayabilmesidir. Okulun ilk dönemlerinde akademik başarıdan çok çocuğun okula alışması, öğretmeniyle güven ilişkisi kurması, arkadaşlarıyla iletişim geliştirmesi ve günlük rutine uyum sağlaması önemsenmelidir. “Kaç aldın, neden bunu yapamadın?” gibi başarı merkezli sorular yerine “Bugün seni mutlu eden ne oldu?”, “Bugün yeni ne öğrendin?” veya “Okulda en çok hangi anı sevdin?” gibi sorular çocuğun okula yönelik olumlu deneyimlerini fark etmesine yardımcı olur. Evde düzenli uyku, kahvaltı, hazırlanma ve okula çıkış rutinlerinin oluşturulması da çocuğun kendisini güvende hissetmesini kolaylaştırır. Çünkü çocuklar belirsizlikten çok rutinden güç alırlar. Ayrıca çocuğa küçük seçimler yapma fırsatı vermek, “Hangi kıyafeti giymek istersin?”, “Çantana hangi kalemi koymak istersin?” gibi basit seçimlerle onun kontrol duygusunu desteklemek faydalıdır. Okul başlangıcında çocuğun en çok ihtiyaç duyduğu şey kusursuz olması değil, yanında güven veren bir yetişkinin olduğunu hissetmesidir. Çocuğa verilmesi gereken temel mesaj şudur: “Yeni bir başlangıç yapıyorsun. Zorlanabilirsin, korkabilirsin, heyecanlanabilirsin. Bunların hepsi normal. Her şeyi hemen bilmek veya başarmak zorunda değilsin. Zamanla alışacaksın ve zorlandığında yardım isteyebilirsin.” Çünkü sağlıklı okul uyumu, çocuğun hiç kaygılanmamasıyla değil, kaygılandığında bile kendisini güvende hissedebilmesiyle başlar.
Yin-Yang, psikolojide insanın içinde bulunan zıtlıkların birbirini yok etmeden birlikte var olmasını anlatmak için güçlü bir metafor olarak kullanılabilir. Yin; sakinlik, içe dönüş, kabul, sezgi, duygusallık ve geri çekilmeyi; Yang ise hareket, dışa dönüklük, mücadele, karar verme, kontrol ve eylemi temsil eder. Psikolojik açıdan sağlıklı olmak, sürekli Yang olmak ya da sürekli Yin kalmak değil, duruma göre ikisi arasında esnek biçimde geçiş yapabilmektir. Örneğin bir insan her zaman güçlü olmaya çalışıyorsa Yang tarafı aşırı çalışıyor olabilir. Sürekli mücadele eder, kontrol eder, karar verir ve yardım istemekte zorlanır. Oysa Yin tarafı ona durmayı, dinlenmeyi, duygusunu fark etmeyi ve bazen kontrolü bırakmayı öğretir. Tersine, kişi sürekli geri çekiliyor, karar vermekten kaçıyor ve hayatın akışına teslim oluyorsa bu kez Yang tarafının güçlendirilmesine ihtiyaç duyabilir. Yin-Yang’ın önemli mesajlarından biri “zıtlıkların düşman olmadığıdır.” Öfkenin içinde kırgınlık, güçlü görünmenin altında korku, bağımsızlığın içinde yakınlık ihtiyacı, geri çekilmenin içinde korunma isteği bulunabilir. Bu nedenle psikoterapide yalnızca görünen davranışa değil, onun karşı kutbunda saklanan duygu ve ihtiyaca da bakılabilir. İlişkilerde de aynı durum görülür. Bir taraf sürekli konuşup çözmeye çalışırken diğer taraf susup uzaklaşabilir. Biri Yang, diğeri Yin gibi görünür. Fakat amaç birinin diğerine dönüşmesi değil, her iki kişinin de gerektiğinde konuşabilme ve dinleyebilme, yaklaşabilme ve alan bırakabilme becerisini geliştirmesidir. Yin-Yang bize psikolojik olgunluğun “tek bir özelliği maksimuma çıkarmak” olmadığını hatırlatır. Cesaret kadar kırılganlık, sınır koymak kadar esneklik, mücadele kadar dinlenme, bağımsızlık kadar bağ kurma da insanın parçalarıdır. En temel psikolojik mesajı şudur: “Kendindeki zıt taraflarla savaşmak yerine onları tanı ve gerektiğinde hangisine ihtiyaç olduğunu seç.”
Hayatın diyalektiği, yaşamın birbirine zıt görünen durumları aynı anda barındırması ve insanın bu karşıtlıklar arasında yeni bir denge kurmayı öğrenmesidir. Hayat sadece mutluluktan oluşmaz; mutluluğun yanında üzüntü, başarının yanında başarısızlık, sevginin yanında öfke, özgürlüğün yanında sorumluluk vardır. İnsan çoğu zaman “Ya bu ya da şu” şeklinde düşünür. Oysa hayat bize çoğu zaman “Hem bu hem de şu” diyebilmeyi öğretir. Örneğin bir insan birini çok sevdiği halde onun bazı davranışlarına kızabilir. Sevgi, öfkenin yokluğu anlamına gelmez. “Seni seviyorum ama bu davranışını kabul etmiyorum” diyebilmek sağlıklı bir diyalektik bakıştır. Aynı şekilde bir insan hem ailesine bağlı olabilir hem de kendi hayatını kurmak isteyebilir. Hem yakınlık ihtiyacı hem bağımsızlık ihtiyacı aynı insanda bulunabilir. Hayatta güçlü olmakla kırılgan olmak da birbirinin karşıtı değildir. Çok güçlü görünen bir insanın zaman zaman yorulması, ağlaması veya yardım istemesi onun gücünü azaltmaz. Örneğin bütün sorumluluklarını yıllarca taşıyan bir insanın bir gün “Artık desteğe ihtiyacım var” demesi zayıflık değil, kendi sınırını fark etmesidir. Gerçek güç, hiçbir şeye ihtiyaç duymamak değil; ihtiyaçlarımızı kabul edebilmektir. Kabul etmek ve değiştirmek de hayatın önemli diyalektiklerinden biridir. İnsan kendisini olduğu haliyle kabul ederken aynı zamanda gelişmek isteyebilir. “Ben böyleyim, değişemem” demek kabul değil, bazen çaresizliktir. Sağlıklı olan “Şu anda böyleyim, kendimi bunun için değersizleştirmiyorum; fakat değiştirebileceğim şeyler üzerinde çalışabilirim” diyebilmektir. Örneğin öfkeli olduğunu kabul eden kişi, öfkesini bastırmak yerine onu daha sağlıklı ifade etmeyi öğrenebilir. Geçmiş ve gelecek arasında da benzer bir ilişki vardır. İnsan geçmişte yaşadıklarını değiştiremez ama geçmişin bugününü belirleme biçimini değiştirebilir. Çocuklukta yeterince değer görmemiş bir kişi, yetişkinliğinde sürekli onay aramak zorunda değildir. Geçmiş onun hikâyesinin bir parçasıdır fakat bütün hikâyesi değildir. İnsan bazen değiştiremeyeceği geçmişi kabul ederek değiştirebileceği geleceğe yönelir. Kaybetmek ve kazanmak da birbirinden tamamen ayrı değildir. Bir ilişkinin bitmesi bir kayıp olabilir ama aynı zamanda kişinin kendisini yeniden keşfetmesine yol açabilir. Bir işin kaybedilmesi korkutucu olabilir fakat yeni bir başlangıcın kapısını açabilir. Bir alışkanlıktan vazgeçmek ilk başta boşluk yaratabilir ama zamanla özgürlük sağlayabilir. Bu nedenle bazı kayıplar, insanın hayatında başka türlü ulaşamayacağı kazanımların başlangıcı olabilir. Hayatın diyalektiği bize mükemmel ve tek yönlü bir yaşam aramak yerine çelişkilerle birlikte yaşamayı öğretir. Hem korkup hem cesur olabiliriz; hem üzülüp hem umut edebiliriz; hem sevebilir hem sınır koyabiliriz; hem geçmişimizden etkilenip hem geleceğimizi değiştirebiliriz. Psikolojik olgunluk, hayatın zıtlıklarından birini yok etmek değil, onları birlikte taşıyabilecek bir iç denge kurmaktır. Çünkü hayat çoğu zaman “ya o ya bu” değil, “hem o hem bu” diyebildiğimiz yerde derinleşir.
Yaşam görevleri; insanın hayatının farklı dönemlerinde değişen, ancak birbirini tamamlayan psikolojik sorumluluklardır. Çocukluk döneminde temel görev, güven duygusu geliştirmek, ait hissetmek, çevresiyle ilişki kurmayı öğrenmek ve kendi yeterliliğini keşfetmektir. Çocuk “Ben değerliyim, seviliyorum ve yapabilirim.” duygusunu geliştirmeye başlar. Ergenlik döneminde yaşam görevi daha çok kimlik oluşturmak ve bağımsızlaşmak haline gelir. Genç, ailesinden ayrışırken “Ben kimim, ne istiyorum, nasıl bir insan olmak istiyorum?” sorularına cevap arar. Arkadaşlıklar, eğitim, değerler ve gelecek planları bu dönemde önem kazanır. Genç yetişkinlikte kişi meslek, ilişki ve yaşam yönü konusunda seçimler yapmaya başlar. Kendi ayakları üzerinde durmak, bir meslek edinmek, yakın ilişkiler kurmak ve hayatına yön vermek temel görevlerdir. Bu dönemde kişinin hem bağımsızlığını koruması hem de başkalarıyla sağlıklı bağ kurması önemlidir. Yetişkinlik döneminde yaşam görevleri daha çok üretmek, sorumluluk almak, ilişki kurmak ve topluma katkıda bulunmak etrafında şekillenir. İş hayatı, evlilik, aile, arkadaşlıklar ve sosyal çevre kişinin yaşamında daha belirgin hale gelir. Buradaki temel mesele yalnızca başarılı olmak değil, kişinin kendisini ait olduğu ilişkiler ve toplum içinde anlamlı bir yere yerleştirebilmesidir. Orta yaş döneminde insan daha fazla “Hayatımı ne için yaşıyorum?” sorusunu sormaya başlayabilir. Üretken olmak, deneyimlerini aktarmak, çocuklara veya çevresine katkı sağlamak, mesleki ve kişisel birikimini anlamlı bir şeye dönüştürmek önem kazanır. Kişi yalnızca kendisi için değil, kendisinden sonraki insanlar için de bir şeyler bırakmak ister. İleri yaşlarda ise yaşam görevi geçmişi değerlendirmek, yaşananları kabul etmek, ilişkileri korumak, kayıplarla baş etmek ve yaşamın anlamını yeniden kurmaktır. İnsan bu dönemde “Ne kadar başarılı oldum?” sorusundan çok “Nasıl bir hayat yaşadım ve yaşadıklarımın anlamı neydi?” sorusuna yaklaşır. Aslında bütün yaşam dönemlerinin altında ortak bir ihtiyaç vardır: ait olmak, değerli hissetmek, yeterli olmak ve hayatın içinde anlamlı bir yer edinmek. Bir dönemde çözülemeyen yaşam görevi, sonraki dönemlerde farklı biçimlerde tekrar karşımıza çıkabilir. Bu nedenle psikolojik gelişim, yalnızca yaş almak değil; her dönemin getirdiği görevi fark edip mümkün olduğunca sağlıklı şekilde tamamlayabilmektir.
Yansıtma, kişinin kendi içinde kabul etmekte, fark etmekte ya da görmekte zorlandığı duygu, düşünce veya özellikleri başka bir kişiye aitmiş gibi algılamasıdır. İnsan bazen kendisinde bulunan bir özelliği kabul etmek yerine onu karşısındaki kişide görür. Böylece kendi iç dünyasında rahatsızlık yaratan duygu dışarıya aktarılmış olur.
Örneğin, aslında kendisi öfkeli olan bir kişi karşısındaki insanı sürekli öfkeli olmakla suçlayabilir. Kendisinin kıskançlığını kabul etmekte zorlanan biri, diğer insanın onu kıskandığını düşünebilir. Güvensizlik yaşayan bir kişi ise sürekli başkalarını güvensiz veya samimiyetsiz olmakla suçlayabilir.
Yansıtmanın temelinde çoğu zaman kişinin kendisiyle yüzleşmekte zorlanması vardır. “Ben böyle hissediyorum” demek yerine “O böyle hissediyor” demek daha kolay gelebilir. Bu nedenle yansıtma, kişinin içsel çatışmasını azaltan bir savunma mekanizması olarak çalışabilir.
Ancak yansıtma sürekli hale geldiğinde ilişkilerde sorunlara neden olabilir. Kişi karşısındakini gerçekten olduğu haliyle görmek yerine kendi duygularının merceğinden değerlendirmeye başlayabilir. Bu da suçlamalara, yanlış anlaşılmalara ve gereksiz çatışmalara yol açabilir.
Yansıtmayı fark etmenin önemli yollarından biri, başkalarını suçladığımız özelliklere kendimizde de bakabilmektir. “Beni neden bu kadar rahatsız ediyor?”, “Bu duygu gerçekten ona mı ait, yoksa bende de var mı?” diye sormak kişinin kendi iç dünyasını anlamasına yardımcı olur. Kısacası yansıtma, bazen başkasında gördüğümüz şeyin aslında kendimizde görmek istemediğimiz bir parça olabileceğini hatırlatır.
02:00
News